Przyznanie przez prezesa ZUS emerytury lub renty w drodze wyjątku zależy od spełnienia ściśle określonych warunków. Przede wszystkim trzeba udowodnić, że uzyskanie świadczeń w zwykłym trybie nie było możliwe wskutek szczególnych okoliczności oraz że wnioskodawca nie może podjąć pracy zarobkowej z uwagi na swój wiek lub całkowitą niezdolność do pracy.

Prezes ZUS może przyznać emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy albo rentę rodzinną w drodze wyjątku, jeżeli wnioskodawca:

jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

nie spełnia warunków wymaganych w ustawie o emeryturach i rentach do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Powyższe przesłanki (wymienione w art. 83 ustawy emerytalnej) muszą być spełnione łącznie. Oznacza to, że niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania przez prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku. Wyjątkowość tych świadczeń polega na tym, że są one finansowane z budżetu państwa, a ich przyznanie oparte jest na uznaniu administracyjnym. Uznanie to podlega jednak kontroli sądów administracyjnych.

Warto też wiedzieć, że wysokość przyznanych w drodze wyjątku świadczeń nie może przekraczać odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie emerytalnej. Oznacza to zatem, że wysokość tych świadczeń ustala się w kwocie świadczeń najniższych. Od 1 marca 2008 r. renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, renta rodzinna w drodze wyjątku czy też emerytura w drodze wyjątku wynosi 636,29 zł. Emerytury i renty przyznawane w drodze wyjątku podlegają waloryzacji na warunkach i w terminach dla świadczeń przyznawanych w zwykłym trybie.

Prawo dla ubezpieczonych i członków rodziny

Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku ubezpieczonemu albo pozostałym po nim członkom rodziny. Za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed 1 stycznia 1999 r. (przed dniem wejścia w życie tej ustawy) podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Natomiast członkami rodziny ubezpieczonego są:

dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione,

przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletniości wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej,

małżonek (wdowa i wdowiec),

rodzice.

Szczególne okoliczności

Osoba występująca o świadczenie w drodze wyjątku musi udowodnić, że wskutek szczególnych okoliczności nie może uzyskać prawa do świadczenia w zwykłym trybie. Musi wykazać, że wystąpiło zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok NSA w Warszawie z 24 sierpnia 2006 r., I OSK 425/06, LEX nr 275547).

Szczególne okoliczności to przyczyny niezależne od woli wnioskodawcy, niezawinione przez niego, wynikające ze splotu obiektywnych okoliczności, niekiedy powiązanych z subiektywnymi, ale niedominującymi. Są to przeszkody niedające się usunąć nawet przy dołożeniu maksimum sił i staranności o kontynuowanie czy podjęcie na nowo zatrudnienia. Chodzi tu o przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu.

W przypadku renty rodzinnej, która jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, przesłanka braku uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie wskutek szczególnych okoliczności dotyczy osoby zmarłej. Wprawdzie art. 83 ustawy emerytalnej nie uzależnia wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego, ale z przepisu tego wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny - żony i dzieci, nie nabył prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Niespełnienie powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej po zmarłym ubezpieczonym, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Oznacza to, że może być przyznane dziecku wówczas, gdy mogłoby być przyznane ojcu (wyrok NSA z 11 września 2001r., II SA 1717/01, LEX nr 55030).

Brak możliwości zatrudnienia

Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku wnioskodawcy, który ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie może podjąć zatrudnienia.

O niezdolności do pracy orzeka lekarz orzecznik ZUS, a w przypadku wniesienia sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika albo złożenia zarzutu wadliwości orzeczenia - komisja lekarska. Natomiast przez pojęcie wieku, jako przeszkody w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi, należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność - nieukończenie 18 lat (por. wyrok WSA w Warszawie z 24 maja 2006 r., II SA/Wa 370/06, LEX nr 257131) albo wiek emerytalny (60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn).

Uwzględniając orzecznictwo sądów administracyjnych, należy podkreślić, iż okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie stanowi przeszkody uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia (por. wyrok NSA w Warszawie z 13 września 2001 r., II SA 226/01, LEX nr 51000). Pełnoletni uczniowie i studenci uczący się zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym mogą podjąć zatrudnienie w celu zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania. Z treści art. 83 ustawy emerytalnej jednoznacznie wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest kontynuowanie nauki, lecz wiek, który uniemożliwia podjęcie pracy.

Niezbędne środki utrzymania

Pojęcie braku niezbędnych środków utrzymania jako warunku przyznania świadczenia w drodze wyjątku przez prezesa ZUS nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. Zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Nie są to natomiast środki pozwalające na zaspokojenie wszystkich potrzeb życiowych. W celu ustalenia kryterium braku niezbędnych środków utrzymania posiadane przez wnioskodawcę środki należy odnieść do wysokości minimalnej emerytury (por. wyrok WSA w Warszawie, II SA/Wa 241/06, LEX nr 213831). Porównaniu podlega dochód przypadający na osobę w rodzinie.

PRZYKŁAD

NIEUZASADNIONE PRZERWY W UBEZPIECZENIU

Katarzyna C. mająca 50 lat złożyła wniosek o rentę rodzinną w drodze wyjątku. Jest całkowicie niezdolna do pracy od roku. Udokumentowała tylko pięcioletni okres składkowy i nieskładkowy męża, który zmarł w wieku 48 lat. Nie wykazała, jaka była przyczyna przerw w wykonywaniu zatrudnienia. Długotrwały okres pozostawania męża poza ubezpieczeniem, bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon, wyłącza przesłankę art. 83 ustawy (por. wyrok NSA w Warszawie z 11 maja 2006 r., I OSK 2/06, ONSA/WSA 2007/2/44). Zatem pomimo tego że obecnie Katarzyna C. jest całkowicie niezdolna do pracy i z tego tytułu nie może podjąć zatrudnienia, fakt, iż nie wykazała przyczyn przerw w podleganiu ubezpieczeniom, będzie miał wpływ na podjęcie decyzji przez prezesa ZUS.

PRZYKŁAD

KONIECZNA CAŁKOWITA NIEZDOLNOŚĆ DO PRACY

35-letnia Małgorzata G. złożyła wniosek do prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Udokumentowała ponad 12-letni okres składkowy i nieskładkowy w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy - ponad siedem lat okresów składkowych i nieskładkowych. Małgorzata G. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką uprawnioną do minimalnej emerytury. ZUS odmówił Małgorzacie G. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż stała się ona częściowo niezdolna do pracy po upływie 24 miesięcy od ustania ubezpieczenia. Z uwagi na orzeczenie częściowej niezdolności do pracy prezes ZUS nie będzie mógł jej przyznać renty w drodze wyjątku, nawet wówczas gdy zostały spełnione pozostałe warunki uzyskania do niej prawa.

PRZYKŁAD

OCENA POSIADANIA NIEZBĘDNYCH ŚRODKÓW UTRZYMANIA

Wniosek o rentę rodzinną w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka złożyła 50-letnia Janina P. ZUS nie ustalił prawa do renty rodzinnej po zmarłym Januszu P. Janusz P. pracował przez ponad 23 lata. Jednakże nie posiadał wymaganego pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w dziesięcioleciu poprzedzającym datę śmierci. Janina P. pracuje i osiąga przychód w wysokości 5,7 tys. zł. Dochód na osobę w rodzinie wynosi więc 2850 zł. Od 1 marca 2008 r. wysokość minimalnej emerytury wynosi 636,29 zł. W tym przypadku nie można uznać, iż spełniony jest warunek braku posiadania niezbędnych środków utrzymania. Powyższa okoliczność będzie miała wpływ na decyzję prezesa ZUS.

PRZYKŁAD

ŚWIADCZENIE PO UBEZPIECZONYM

Monika W. złożyła wniosek o rentę rodzinną w drodze wyjątku dla swojego małoletniego dziecka, po zmarłym Andrzeju K., pobierającym od trzech lat rentę socjalną, który nigdy nie pracował. Jej sytuacja materialna jest bardzo trudna. Przy podejmowaniu decyzji prezes ZUS będzie miał jednak na uwadze okoliczność, iż Andrzej K. nigdy nie podlegał ubezpieczeniom społecznym, a warunkiem nabycia prawa do tego świadczenia jest bycie ubezpieczonym. Niespełnienie choćby jednej przesłanki stanowi przeszkodę do przyznania przez prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku. Monika W. powinna zwrócić się o pomoc do ośrodka pomocy społecznej.

PRZYKŁAD

PROWADZENIE DZIAŁALNOŚCI BEZ UBEZPIECZENIA

Mikołaj H. 1 stycznia 2001 r. rozpoczął prowadzenie działalności pozarolniczej. Mimo zgłoszenia się do ubezpieczeń społecznych nie płacił żadnych składek. W kwietniu 2008 r. zmarł. Miał 45 lat. Wniosek o rentę rodzinną w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka złożyła wdowa. Udokumentowała 12-letni okres składkowy i nieskładkowy osiągnięty przez ojca dziecka. Jednak w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci Mikołaja H. posiadał on tylko rok okresów składkowych i nieskładkowych zamiast wymaganych do przyznania renty w zwykłym trybie pięciu lat tych okresów. Z powyższego wynika, że niespełnienie warunków do przyznania renty rodzinnej na warunkach ogólnych nie było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Mikołaj H., świadomie nie opłacając składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzonej działalności, musiał brać pod uwagę negatywne konsekwencje. Nie można usprawiedliwiać oczywistego łamania reguł ustanowionych w państwie prawa. Nie można również wymagać, aby państwo nie tylko tolerowało naruszanie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ale jeszcze wypłacało z tego tytułu świadczenie. Świadome nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne nie może być zatem uznane za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego (wyrok NSA z 24 lipca 2001 r., II SA 441/01 LEX 53781).

MARIUSZ WOLSKI

gp@infor.pl

PODSTAWA PRAWNA

Art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 z późn. zm.).