Problemy jednoosobowej firmy po śmierci właściciela może rozwiązać darowizna na wypadek śmierci, a problemy inwestorów prawo zabudowy. Ze zmianami w prawie cywilnym nie możemy jednak czekać do uchwalenia nowego kodeksu. To może potrwać nawet kilka lat.

W obowiązującym stanie prawnym, jeśli umiera przedsiębiorca jednoosobowy, a takich w Polsce mamy ponad dwa miliony, utrudniona jest sukcesja po nim. Zanim zdoła się ustalić, kto jest spadkobiercą i kto tę firmę przejmuje, zdarza się, że ona bankrutuje. Nieprzychylne tej sytuacji są również przepisy kodeksu pracy, który mówi, że umowa o pracę wygasa z chwilą śmierci pracodawcy. Oznacza to, że z chwilą śmierci przedsiębiorcy firma faktycznie przestaje działać.

Centrum Naukowe Notariatu proponuje zmiany art. 888 i nast. kodeksu cywilnego i wprowadzenie instytucji, która jest na pograniczu prawa spadkowego i zobowiązań, a nazywa się darowizna na wypadek śmierci (donatio mortis causa). Jest to szczególna umowa darowizny, dokonywana pod warunkiem, że obdarowany przeżyje spadkodawcę. Taką umowę darowizny sporządzałby notariusz. Po śmieci darczyńcy obdarowany składałby ją wraz z aktem zgonu w sądzie hipotecznym. Na tej podstawie nabywałby majątek przedsiębiorstwa.

Kolejna zmiana dotyczy prawa spadkowego. Teraz spadkobiercy nie mogą dziedziczyć konkretnych składników majątkowych: domu, mieszkania, samochodu, tylko udział w spadku. Jest to rozwiązanie niepraktyczne, powodujące wiele rodzinnych waśni. Dlatego proponujemy wprowadzenie testamentu działowego. W takim testamencie spadkodawca wskazywałby konkretne składniki majątku konkretnym osobom.

Można też wprowadzić alternatywne rozwiązanie: zapis w testamencie miałby skutek rozporządzający, czyli przenosiłby własność rzeczy na osobę (legatum per vindicationem). Teraz też spadkodawca może przez rozporządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapisobiercy), ale nabycie własności przez zapisobiercę wymaga dodatkowych czynności. Gdyby zapis dotyczył np. nabycia samochodu - zgodnie z obowiązującymi przepisami - najpierw ten samochód dziedziczyłby spadkobierca, a dopiero potem na podstawie odrębnej umowy przenosiłby on własność tego samochodu na zapisobiercę. Zapis w testamencie ze skutkiem rozporządzającym powodowałby, że zapisobierca już z chwilą śmierci spadkodawcy nabywałby własność tego samochodu. Nie byłyby więc potrzebne dodatkowe umowy.

Zmian wymaga także prawo rzeczowe. Proponujemy wprowadzenie nowego ograniczonego prawa rzeczowego: prawa zabudowy. Miałoby ono zastosowanie nie tylko do budynków wznoszonych na powierzchni, ale także nad powierzchnią i pod powierzchnią. Prawo użytkowania wieczystego, które spełnia podobną funkcję, może być ustanawiane tylko dla obiektów wznoszonych na powierzchni. O tym, że takie prawo jest potrzebne, świadczą przykłady z praktyki. Pod wiaduktem Mostu Poniatowskiego inwestorzy rozpoczęli budowę lokali, miasto obiecało im, że będą one ich własnością. Ale w obecnym stanie prawnym, żeby to było możliwe, należałoby im oddać w użytkowanie wieczyste kawałek wiaduktu. Znam też inwestorów, którzy byli zainteresowani budową podziemnego parkingu. Zrezygnowali jednak, bo zaproponowano im prawo dzierżawy, które nie zabezpiecza w odpowiedni sposób ich praw. Tymczasem na budowę takiego parkingu trzeba wydać miliony złotych. Musimy zacząć patrzeć na nieruchomość jak na bryłę matematyczną. Dzięki temu będziemy mogli racjonalniej gospodarować przestrzenią: inna osoba będzie korzystała z powierzchni gruntu, inna z powierzchni nad gruntem, a jeszcze inna pod gruntem.