Prowadzenie skutecznej działalności gospodarczej wymaga pewnej dozy zaufania w relacjach z kontrahentami - zwłaszcza z tymi, z którymi firma pozostaje w stałych stosunkach handlowych. Zaufanie warto jednak wzmocnić należytym zabezpieczeniem wykonania kontraktu, które pozwoli zaspokoić roszczenia na wypadek kłopotów finansowych lub złej woli kontrahenta. W przewodniku omawiamy najważniejsze sposoby zabezpieczenia umów w obrocie gospodarczym: weksel, poręczenie, cesję, kary umowne, zastaw, dobrowolne poddanie się odpowiedzialności i gwarancję dobrego wykonania, wskazując na płynące z nich korzyści, ale i na możliwe pułapki i zagrożenia.

Wybierając sposób zabezpieczenia kontraktu, musimy wziąć pod uwagę kilka okoliczności. Przede wszystkim należy zastanowić się nad własną pozycją jako wierzyciela i mocą kontraktową, czyli zaangażowaniem stron w określoną umowę. Im jesteśmy bardziej pożądanym kontrahentem, tym lepsze warunki możemy wynegocjować zawierając umowę. Należy też rozważyć, czy chcemy zabezpieczyć się na wszelki wypadek, czy też przewidujemy rychłe problemy kontrahenta. Trzeba wreszcie przemyśleć zachowanie w sytuacji niewykonania zobowiązania i potencjalną możliwość zrealizowania zabezpieczenia.

Najpopularniejszy weksel

Jednym z najczęściej spotykanych w obrocie i najbardziej godnym polecenia zabezpieczeniem kontraktu jest weksel. Można go stosować przy wszystkich rodzajach umów i jest to zabezpieczenie bardzo silne, przed którym w zasadzie nie ma obrony, jako że kreuje zobowiązanie abstrakcyjne, niezależne od ważności stosunku podstawowego. Dodatkową zaletą weksla jest możliwość zastąpienia pieniądza (i uproszczenia stosunków między kilkoma stronami) oraz dochodzenie roszczeń w postępowaniu nakazowym, które pozwala na wydanie orzeczenia na posiedzeniu niejawnym bez udziału stron oraz na szybką i sprawną egzekucję. Pieniądze można zresztą uzyskać dużo szybciej, po prostu sprzedając weksel i zaspokajając roszczenie wierzyciela. Ponadto od 1 stycznia 2007 r. weksel nie podlega opłacie skarbowej, a zatem nie musimy go opłacać. Pewną uboczną konsekwencją takiego stanu rzeczy jest możliwość sporządzenia weksla na zwykłej kartce papieru. Minusem jest opór kontrahenta, który może niechętnie godzić się na tak silne zabezpieczenie.

Wystawienie weksla jest bardzo proste - najważniejszą sprawą jest podpis wystawcy (i innych dłużników), który nie musi być czytelny, choć musi być własnoręczny. Weksel trasowany musi też zawierać nazwę weksel w samym tekście dokumentu, w języku, w jakim go wystawiono, bezwarunkowe polecenie zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej, nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata), oznaczenie terminu i miejsca płatności, nazwisko osoby, na której rzecz lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana, oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla, wreszcie podpis wystawcy. Podobnie wyglądają warunki prawidłowości weksla własnego, w którym liczba uczestników jest zredukowana do dwóch osób. Co oczywiste, nie ma w tym wypadku trasata, a głównym dłużnikiem wekslowym jest wystawca. Zabezpieczenie wekslowe może przy tym dotyczyć zarówno wierzytelności oznaczonej i istniejącej, jak również przyszłej. W tym ostatnim wypadku bardzo dobrym zabezpieczeniem może okazać się weksel in blanco, czyli dokument niezupełny w chwili wystawienia. Określenie okoliczności uprawniających do wypełnienia powinna zawierać deklaracja, w której zostaną wpisane brakujące elementy - suma zobowiązania, data wystawienia i termin zapłaty. Jej istnienie może też ułatwić odparcie ewentualnych zarzutów wystawcy, że weksel został uzupełniony niezgodnie z porozumieniem. Jak stanowi art. 10 prawa wekslowego, jeżeli weksel, niezupełny w chwili wystawienia, został uzupełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem, nie można wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do tego porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Dotyczy to jednak w zasadzie dalszego posiadacza, a zatem indosatariuszy (nabywców), a nie remitenta (osoby, na której rzecz zapłata ma nastąpić). Warto wiedzieć, że w następstwie wypełnienia weksla in blanco zgodnie z porozumieniem powstaje zobowiązanie osoby podpisanej na wekslu (wręczającej dokument) o treści określonej w tekście powstałym na skutek wypełnienia. Odbiorca weksla in blanco uzyskuje zatem z mocy porozumienia uprawnienie do wykreowania zobowiązania osoby, która złożyła podpis. Działanie to ma charakter jednostronnej czynności prawnej, a zatem jest to dla wierzyciela bardzo komfortowa sytuacja. Może on własnym działaniem wykreować zobowiązanie dłużnika i następnie uzyskać zaspokojenie, np. sprzedając weksel. Warto jednak wskazać na stosunek podstawowy. Wynikająca z porozumienia osoby wręczającej weksel i jego odbiorcy więź pomiędzy zobowiązaniem wekslowym a zobowiązaniem, z którego wynika podlegająca zabezpieczeniu wierzytelność, przejawia się w tym, że wierzyciel nie może z mocy weksla uzyskać w zasadzie więcej praw, niż przysługuje mu w ramach stosunku, z którego wynika wierzytelność, a spełnienie jednego z tych zobowiązań powoduje wygaśnięcie także drugiego.

Dłużnik ma zawsze możliwość podnoszenia zarzutu wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z zawartym porozumieniem. Fakt ten jednak nie oznacza, że w takim wypadku osoba, która wręczyła weksel, nie jest w ogóle zobowiązana wekslowo. Przyjąć należy, że w takiej sytuacji odpowiedzialność dłużnika istnieje w takich granicach, w jakich odpowiadałby w razie prawidłowego wypełnienia dokumentu. Na takim stanowisku stanął też SN w wyroku z 26 stycznia 2001 r. (sygn. akt II CKN 25/00, OSNC z 2001 r. nr 7-8, poz. 117), w którym stwierdzono: w wyniku wypełnienia weksla in blanco częściowo niezgodnie z porozumieniem na niekorzyść osoby na nim podpisanej, osoba ta może stać się zobowiązana wekslowo w granicach, w których tekst weksla odpowiada porozumieniu (deklaracji wekslowej). Z całą pewnością weksel in blanco wzmacnia pozycję wierzyciela, stąd jest godnym polecenia sposobem zabezpieczenia roszczenia. Jedyną jego wadą jest w zasadzie znaczny formalizm, co nakazuje ostrożność przy wypełnianiu. Tytułem przykładu można wskazać, że dołożenie warunku ubezskutecznia cały weksel. Można jednak wpisać np. zapłata za towar.

Poręczenie i poręczenie wekslowe

Kolejnym silnym zabezpieczeniem jest poręczenie. Występuje ono przy tym w polskim prawie w dwu podstawowych odmianach. Po pierwsze, może być poręczeniem cywilnoprawnym, a po drugie, mocniejszym poręczeniem wekslowym. Wskazane instytucje niekiedy się zazębiają i jest możliwa konwersja poręczenia wekslowego (awalu) na cywilnoprawne. Z drugiej strony, jak wskazał SN w wyroku z 24 października 2003 r. (sygn. akt III CK 35/02, niepublikowany): poręczenie wekslowe jest instytucją całkowicie odrębną od poręczenia cywilnego i stosuje się do niego wyłącznie przepisy prawa wekslowego. Przepisy kodeksu cywilnego o poręczeniu nie mają zastosowania do poręczenia wekslowego nawet w drodze analogii. Nie ma zatem także zastosowania do poręczenia wekslowego przepis art. 887 k.c., przewidujący odpowiedzialność odszkodowawczą wierzyciela wobec poręczyciela za szkodę wyrządzoną w wyniku wyzbycia się zabezpieczenia wierzytelności albo środków dowodowych. Co z tego wynika dla wierzyciela? Otóż jest on stroną uprzywilejowaną i może pociągnąć poręczyciela do odpowiedzialności nawet w sytuacji, gdy zobowiązanie dłużnika głównego jest nieważne. Oczywiście inaczej będzie w razie nieważności całego weksla na skutek wady formalnej (np. zeskanowanego podpisu).

Najpierw zajmiemy się jednak poręczeniem cywilnym. Jest to po prostu umowa, na mocy której poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik tego nie uczynił. Oświadczenie poręczyciela powinno być pod rygorem nieważności złożone na piśmie. Nie może zatem żadną miarą dojść do ustnego zobowiązania - podobnie nie będzie skuteczne przesłanie oświadczenia faksem lub mailem (nie ma tu własnoręcznego podpisu). Warto wiedzieć, że można poręczyć za dług przyszły do wysokości z góry oznaczonej. Jeżeli nie oznaczono wysokości długu, cała umowa poręczenia jest nieważna. Bezterminowe poręczenie za dług przyszły może być przed powstaniem długu odwołane w każdym czasie. Poręczenie ma charakter akcesoryjny, czyli zależy od istnienia głównego długu. Innymi słowy, o zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga zakres zobowiązania dłużnika. Jeśli zatem dłużnik główny zwróci część pieniędzy, to od razu maleje zobowiązanie żyranta. Przy tym czynność prawna dokonana przez dłużnika z wierzycielem po udzieleniu poręczenia nie może zwiększyć zobowiązania poręczyciela.

PRZYKŁAD

ZWIĘKSZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI PORĘCZYCIELA

10 grudnia 2007 r. Adam W. i Janusz P. zawarli umowę sprzedaży samochodu marki Fiat Bravo z 2006 roku za cenę 45 tys. zł. Zapłatę tej ceny poręczyła w pisemnej umowie spółka jawna Peritus. Następnie 14 grudnia 2007 r. strony zgodnie zwiększyły cenę sprzedaży do 48,5 tys. zł na skutek zamontowania w samochodzie dodatkowego wyposażenia. W takim wypadku zwiększenie odpowiedzialności poręczyciela jest możliwe, tylko jeśli wyrazi on na takie rozwiązanie zgodę na piśmie.

Kolejną dobrą dla wierzyciela informacją jest ta, że jeżeli z umowy nie wynika nic innego poręczyciel obok świadczenia głównego (zwrotu głównego długu) jest zobowiązany także do świadczeń ubocznych (np. odsetek za opóźnienie) i zapłaty kosztów niezbędnych do zabezpieczenia lub dochodzenia roszczenia. Ponosi także odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wierzycielowi na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania i odpowiada za wady rzeczy. Innymi słowy, zawsze zakres jego odpowiedzialności jest refleksem obowiązków ciążących na dłużniku głównym i w zasadzie się z tymi obowiązkami pokrywa. Podstawową zaletą poręczenia cywilnego jest jednak solidarność zobowiązania. Zgodnie z art. 881 k.c. w braku odmiennego zastrzeżenia poręczyciel jest odpowiedzialny jak współdłużnik solidarny, co oznacza, że musi płacić zamiast osoby pierwotnie zobowiązanej.

Co oczywiste, dla pełnej realizacji roszczenie wierzyciela musi być wymagalne. Dług osoby, która poręczyła za przedsiębiorcę, staje się wymagalny już z chwilą, gdy dłużnik główny opóźni się ze spełnieniem swego świadczenia. Z tego wynika, że niezawiadomienie poręczyciela o opóźnieniu pozostaje bez wpływu na wymagalność roszczenia (wyrok SA w Katowicach z 29 stycznia 2004 r., sygn. akt I ACa 401/03, niepublikowany). Jeżeli jednak termin płatności długu nie jest oznaczony albo jeżeli płatność długu zależy od wypowiedzenia, poręczyciel może po upływie sześciu miesięcy od daty poręczenia, a jeżeli poręczył za dług przyszły - od daty powstania długu, żądać, aby wierzyciel wezwał dłużnika do zapłaty albo z najbliższym terminem dokonał wypowiedzenia. Jeżeli wierzyciel nie uczyni zadość temu żądaniu, zobowiązanie poręczyciela wygasa. Nie jest przy tym konieczne oczekiwanie na wiążącą odpowiedź wierzyciela - wystarczy, jeśli ta nie nadejdzie niezwłocznie. Poręczyciel, przeciwko któremu wierzyciel dochodzi roszczenia, powinien zawiadomić niezwłocznie dłużnika, wzywając go do wzięcia udziału w sprawie. Jeżeli dłużnik nie weźmie udziału w sprawie, nie może on podnieść przeciwko poręczycielowi zarzutów, które mu przysługiwały przeciwko wierzycielowi, a których poręczyciel nie podniósł z tego powodu, że o nich nie wiedział.

WAŻNE

OBOWIĄZEK PORĘCZYCIELA

Poręczyciel powinien niezwłocznie zawiadomić dłużnika o dokonanej przez siebie zapłacie. Gdyby tego nie uczynił, a dłużnik zobowiązanie wykonał, nie może żądać od dłużnika zwrotu tego, co sam wierzycielowi zapłacił, chyba że dłużnik działał w złej wierze (wiedział o wskazanych okolicznościach)

Jeżeli poręczenie zostało udzielone za wiedzą dłużnika, dłużnik powinien niezwłocznie zawiadomić poręczyciela o wykonaniu zobowiązania. Gdyby tego nie uczynił, poręczyciel może żądać od dłużnika zwrotu tego, co wierzycielowi zapłacił, chyba że działał w złej wierze. Jeżeli wierzyciel wyzbył się zabezpieczenia wierzytelności albo środków dowodowych, ponosi on względem poręczyciela odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. Oczywiście wszystkich wskazanych zawiadomień należy ze względów dowodowych dokonywać na piśmie.

Z kolei co do poręczenia wekslowego, to może dać je osoba trzecia lub nawet osoba podpisana na wekslu. Umieszcza się je na wekslu albo na przedłużku i oznacza się wyrazem poręczam lub innym zwrotem równoznacznym (ręczę, per aval); podpisuje je poręczyciel. Sam podpis na przedniej stronie weksla uważa się za udzielenie poręczenia, wyjąwszy gdy jest to podpis wystawcy lub trasata. Poręczenie powinno wskazywać, za kogo je dano (w braku takiej wskazówki uważa się, że udzielono go za wystawcę). Artykuł 32 prawa wekslowego statuuje zasadę, zgodnie z którą poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak ten, za kogo poręczył. Zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby nawet zobowiązanie, za które poręcza, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny, z wyjątkiem wady formalnej. Co do zasady poręczenie nie może być ograniczone do określonej daty ani skutecznie cofnięte (nawet gdy dotyczy ono weksla niezupełnego). Jak wskazał SN w uchwale z 29 listopada 2005 r. (sygn. akt III CZP 107/05, Pr.Bankowe z 2006 r. nr 4, poz. 9): zastrzeżenie, według którego poręczenie wekslowe jest ograniczone terminem końcowym, jest bezskuteczne; nie powoduje ono nieważności tego poręczenia. Jest to zatem niezwykle proste i skuteczne zabezpieczenie.

Wybór między poręczeniem wekslowym a cywilnoprawnym jest jasny. Jeśli wierzyciel ma taką możliwość, powinien dążyć do wystawienia weksla i zabezpieczenia go dodatkowo awalem. Niekiedy będzie to oczywiście nadmierna ostrożność, ale z drugiej strony zwłaszcza duże kontrakty wymagają odpowiedniego rozważenia. Przy poręczeniu wekslowym jedynym ryzykiem, jakie ponosi wierzyciel, jest jego nieważność z powodu np. wady oświadczenia woli lub wady weksla, co jednak odnosi się w równej mierze do wszelkich innych zobowiązań. Przy poręczeniu cywilnoprawnym trzeba ponadto uważać na rozbudowane zarzuty, jakimi dysponuje dłużnik. Wszelkie wekslowe zabezpieczenia mają poza tym tę podstawową zaletę, że ich realizację można znacznie przyspieszyć, po prostu sprzedając weksel. W ten sposób wierzyciel od razu otrzymuje do ręki, jeśli nie całą wierzytelność, to przynajmniej jej znaczną część.

Zastaw i zastaw rejestrowy

Do niedawna popularnym zabezpieczeniem był zastaw, który jednak obecnie nie spełnia już zbyt dobrze swej funkcji z powodu przestarzałej i skomplikowanej regulacji i konkurencji z zastawem rejestrowym. Zastaw może stanowić pewną alternatywę w zestawieniu z omówionymi już formami zabezpieczenia, jednak dość ułomną i stąd zasadną tylko przy mniejszych sprawach i możliwości przejęcia rzeczy w posiadanie. Jest on bowiem kłopotliwy z powodu konieczności zabrania i przechowywania rzeczy i sprawdza się np. w lombardach, które jednak również okres swej świetności mają za sobą.

PRZYKŁAD

SOLIDARNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ

Jeden ze wspólników spółki cywilnej Quotatio poręczył na piśmie za dług zaciągnięty przez Tomasza G. prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą do kwoty 2500 zł. Poręczyciel odpowiada za spłatę zobowiązania solidarnie z dłużnikiem głównym. W praktyce solidarność oznacza, że wierzyciel może wybrać zobowiązaną osobę (według dowolnego kryterium - np. z powodu jej lepszej sytuacji materialnej) i dochodzić od niej bezpośrednio zapłaty - nawet nie domagając się pieniędzy od dłużnika głównego. Jedynym obowiązkiem wierzyciela (który jednak nie ma wypływu na charakter odpowiedzialności) jest zawiadomienie poręczyciela o opóźnieniu. Co gorsza, jeśli wspólnik reprezentował spółkę na mocy art. 865 i 866 k.c., to zaciągnął zobowiązanie skuteczne względem pozostałych wspólników.

Zaletą zastawu jest z kolei rzeczowy charakter, który oznacza, że zbycie rzeczy nie prowadzi do wygaśnięcia zastawu, który obciąża rzecz w zasadzie bez względu na stosunki własnościowe. Jak stanowi art. 306 k.c., w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności można rzecz ruchomą obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel będzie mógł dochodzić zaspokojenia z rzeczy bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy, wyjąwszy tych, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne. Zastaw można ustanowić także w celu zabezpieczenia wierzytelności przyszłej lub warunkowej. Do ustanowienia zabezpieczenia potrzebna jest umowa między właścicielem (zastawcą) a wierzycielem (zastawnikiem) oraz, z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wydanie rzeczy wierzycielowi albo osobie trzeciej, na którą strony się zgodziły. Już sam przepis o konieczności wydania rzeczy jest mocno krępujący w warunkach obrotu wolnorynkowego. Dalsze regulacje wyglądają niewiele nowocześniej. Pewnym pocieszeniem dla wierzyciela jest fakt, że jeżeli w chwili ustanowienia zastawu rzecz jest już obciążona innym prawem rzeczowym, zastaw powstały później ma pierwszeństwo przed prawem powstałym wcześniej, chyba że zastawnik działał w złej wierze. Będą to jednak sporadyczne wypadki.

Idąc dalej, należy wskazać, że nieważne jest zastrzeżenie, przez które zastawca zobowiązuje się względem zastawnika, że nie dokona zbycia lub obciążenia rzeczy przed wygaśnięciem zastawu. Ta regulacja jest dość obiecująca, jednak kolejnym problemem jest sposób zaspokojenia wierzyciela. Następuje ono bowiem według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Konieczne jest więc przeprowadzenie egzekucji z zajęciem rzeczy i ewentualnie jej licytacyjną sprzedażą, co przy ruchomościach o niezbyt wielkiej wartości skutecznie krępuje ręce wierzycielowi. Zastaw zabezpiecza także roszczenia związane z wierzytelnością zabezpieczoną, w szczególności roszczenie o odsetki nieprzedawnione, o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, o zwrot nakładów na rzecz oraz o przyznane koszty zaspokojenia wierzytelności.

WAŻNE

PRZEDAWNIENIE WIERZYTELNOŚCI

Przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej zastawem nie narusza uprawnienia zastawnika do uzyskania zaspokojenia z rzeczy obciążonej. Nie dotyczy to roszczenia o odsetki lub inne świadczenia uboczne

Zastawnik, któremu rzecz została wydana, powinien czuwać nad jej zachowaniem, stosownie do przepisów o przechowaniu za wynagrodzeniem. Po wygaśnięciu zastawu powinien zwrócić rzecz, a jeżeli przynosi ona pożytki (np. czynsz), zastawnik powinien, w braku odmiennej umowy, pobierać je i zaliczać na poczet wierzytelności i związanych z nią roszczeń. Po wygaśnięciu zastawu obowiązany jest złożyć zastawcy rachunek. Jeżeli rzecz obciążona zostaje narażona na utratę lub uszkodzenie, zastawca może żądać bądź złożenia rzeczy do depozytu sądowego, jej zwrotu za jednoczesnym ustanowieniem innego zabezpieczenia, bądź sprzedaży rzeczy. W razie sprzedaży zastaw przechodzi na uzyskaną cenę, która powinna być złożona do depozytu sądowego. Warto też wskazać na fakt, że przeniesienie wierzytelności zabezpieczonej zastawem pociąga za sobą przeniesienie zastawu. Z kolei zastaw nie może być przeniesiony bez wierzytelności, którą zabezpiecza, a w razie przeniesienia wierzytelności z wyłączeniem zastawu po prostu wygasa. Jeżeli zastawnik zwróci rzecz zastawcy, zastaw wygasa bez względu na zastrzeżenia przeciwne, chyba że zabezpieczona wierzytelność jest obciążona prawem osoby trzeciej lub na jej rzecz zajęta.

Przedmiotem zastawu mogą być także prawa, jeżeli są zbywalne. Ta sytuacja znajdzie częstsze praktyczne zastosowanie, zwłaszcza jeśli chodzi o zastaw ustanowiony na papierach wartościowych (weksle, akcje) lub udziałach w spółce z o.o. I takie zabezpieczenie jest z kolei godne polecenia, choć nie wyzbywa się ono pewnej sztywności wynikającej z odpowiedniego stosowania przepisów o zastawie na rzeczach. Do ustanowienia zastawu na prawie stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu tego prawa. Jednakże umowa powinna być zawarta na piśmie z datą pewną, chociażby umowa o przeniesienie prawa nie wymagała takiej formy. Jeżeli ustanowienie zastawu na wierzytelności nie następuje przez wydanie dokumentu ani przez indos, potrzebne jest pisemne zawiadomienie dłużnika wierzytelności przez zastawcę. Zastawnik może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania prawa obciążonego zastawem. Jeżeli wymagalność wierzytelności obciążonej zależy od wypowiedzenia przez wierzyciela, zastawca może dokonać wypowiedzenia bez zgody zastawnika. Jeżeli zabezpieczona wierzytelność zastawem jest już wymagalna, zastawnik może wierzytelność obciążoną wypowiedzieć do wysokości wierzytelności zabezpieczonej. Jeżeli wymagalność wierzytelności zależy od wypowiedzenia przez dłużnika, wypowiedzenie powinno nastąpić także względem zastawnika. Jeżeli wierzytelność pieniężna jest już wymagalna, zastawnik może żądać zamiast zapłaty, ażeby zastawca przeniósł na niego wierzytelność obciążoną, jeżeli jest pieniężna, do wysokości wierzytelności zabezpieczonej zastawem.

PRZYKŁAD

UPRAWNIENIA ZASTAWNIKA

Antoni H. podpisał ze Stefanem W. umowę zastawu na 1200 akcjach spółki Uxor s.a. W takiej sytuacji zastawnikowi przysługują wszelkie inkorporowane w akcji prawa majątkowe. Do pożytków, które zastawnik będzie mógł pobierać i zaliczać na poczet wierzytelności, należy np. dywidenda. Jeżeli zaś chodzi o prawa organizacyjne, to zastawnik, po spełnieniu pewnych warunków, może wykonywać z akcji będących przedmiotem zastawu prawo głosu (a więc i uczestniczyć w obradach walnego zgromadzenia akcjonariuszy). Jeżeli jednak akcje są zdematerializowane i dopuszczone do publicznego obrotu, prawo głosu będzie nadal przysługiwało właścicielowi.

Interesujące dla wierzyciela może być ustanowienie zastawu na akcjach. Przedmiotem zastawu jest w tym wypadku tak naprawdę prawo, jakie przysługuje akcjonariuszowi wobec spółki, nie zaś dokument akcji. W wypadku akcji imiennych konieczne jest zawarcie umowy między akcjonariuszem a wierzycielem, a także wręczenie dokumentu akcji zastawnikowi. Umowa o zastaw na akcjach imiennych, zgodnie z art. 329 par. 1 k.c., powinna być zawarta w osobnym dokumencie w formie pisemnej z datą pewną. Na dokumencie akcji można na podstawie art. 339 k.s.h. umieścić wzmiankę o ustanowieniu zastawu, która ma tylko znaczenie informacyjne, na przykład dla przyszłych nabywców akcji. Podobnie wygląda to przy akcjach na okaziciela. W przypadku gdy zabezpieczenie wierzytelności polega na ustanowieniu zastawu na określonej liczbie akcji zapisanych na rachunku papierów wartościowych klienta (zastawcy), tj. akcjach dopuszczonych do publicznego obrotu, dom maklerski, po otrzymaniu umowy zastawu i złożeniu przez klienta pisemnej dyspozycji, dokonuje na rachunku zastawcy blokady tych papierów. Po ustanowieniu blokady wystawia się imienne świadectwo depozytowe, opiewające na te papiery. W treści świadectwa zamieszcza się wzmiankę o ustanowieniu blokady, czasie jej trwania oraz o wysokości zabezpieczonej wierzytelności.

WAŻNE

PRAWO ZASTAWNIKA

Zastawnikowi przysługują wszelkie inkorporowane w akcji prawa majątkowe, które można określić jako pożytki z prawa. Między innymi jest to prawo do dywidendy i do partycypacji w masie likwidacyjnej

Jak stanowi art. 340 par. 3 k.s.h., w spółce akcyjnej zastawnik może wykonywać prawo głosu z akcji imiennej lub świadectwa tymczasowego, na której ustanowiono zastaw, jeżeli przewiduje to czynność prawna ustanawiająca ograniczone prawo rzeczowe oraz gdy w księdze akcyjnej dokonano wzmianki o jego ustanowieniu i o upoważnieniu do wykonywania prawa głosu. Jeżeli jednak akcje są dopuszczone do publicznego obrotu, a ustanowiono na nich ograniczone prawo rzeczowe i akcje są zdematerializowane, zastawnikowi nie przysługuje prawo głosu.

Nowocześniejszą wersją zastawu jest zastaw rejestrowy. Jest on również zabezpieczeniem o charakterze rzeczowym, a zatem obciąża rzecz niezależnie od przekształceń własnościowych (do wyjątków należy np. konfuzja, czyli przejście przedmiotu zastawu na własność zastawnika). Do ustanowienia zastawu rejestrowego potrzebna jest umowa między osobą uprawnioną do rozporządzania rzeczą a wierzycielem oraz wpis do rejestru zastawów. Jak stanowi art. 20 ust. 1 ustawy o zastawie rejestrowym, wierzytelność zabezpieczona zastawem rejestrowym podlega zaspokojeniu z rzeczy z pierwszeństwem przed innymi wierzytelnościami, z wyjątkiem kosztów egzekucyjnych, należności alimentacyjnych, należności za pracę za okres nie dłuższy niż trzy miesiące oraz rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, jak również kosztów ostatniej choroby i zwykłego pogrzebu dłużnika. Zaletą w obrocie gospodarczym jest fakt, że zabezpiecza się wierzytelności wyrażone w polskiej lub obcej walucie, i to zarówno już istniejące, jak i przyszłe lub warunkowe. Niewątpliwą zaletą w zestawieniu z zastawem zwykłym jest ta, że rzeczy obciążone zastawem rejestrowym, a także papiery wartościowe lub inne dokumenty dotyczące praw obciążonych takim zastawem, mogą być pozostawione w posiadaniu zastawcy lub osoby trzeciej wskazanej w umowie o ustanowienie zastawu, jeżeli wyraziła ona na to zgodę. Jeżeli zastawca może korzystać z rzeczy, powinien dbać o zachowanie jej w stanie nie gorszym niż wynikający z prawidłowego utrzymania, a w wyznaczonym terminie obowiązany jest umożliwić zbadanie stanu przedmiotu zastawu. W wypadku niezgodnego z umową zbycia rzeczy zastawnik może żądać natychmiastowego zaspokojenia wierzytelności. Jeżeli umowa zastawnicza nie stanowi inaczej, zastaw rejestrowy obejmuje przysługujące zastawcy roszczenia o odszkodowanie z tytułu utraty, zniszczenia, uszkodzenia lub obniżenia wartości rzeczy.

Zgodnie z art. 25 ustawy o zastawie rejestrowym bezpośrednio przed podjęciem czynności mających na celu zaspokojenie zastawnika z przedmiotu zastawu rejestrowego zastawnik powinien na piśmie zawiadomić zastawcę o zamierzonym podjęciu działań zmierzających do zaspokojenia jego roszczeń wynikających z zastawu rejestrowego. Natomiast zastawca może w ciągu siedmiu dni od dnia zawiadomienia zaspokoić zastawnika bądź wystąpić do sądu z powództwem o ustalenie, że wierzytelność nie istnieje albo nie jest wymagalna w całości lub w części.

Cesja jako forma zabezpieczenia

Dobrym zabezpieczeniem może też okazać się przelew wierzytelności na zabezpieczenie. Polega on na tym, że dłużnik przekazuje wierzycielowi określoną wierzytelność w celu zabezpieczenia spłaty swojego długu. Należy przy tym podkreślić, że wierzyciel nie może rozporządzać wierzytelnością udzieloną na zabezpieczenie. Majątek wierzyciela powiększa się po prostu czasowo o określoną wartość majątkową, która podlega zwrotowi po wygaśnięciu zabezpieczonego zobowiązania.