Przepisy ustawy o doradztwie podatkowym nie przewidują możliwości udzielenia przez doradcę podatkowego pełnomocnictwa substytucyjnego. Sądy wskazują jednak na konieczność ochrony uprawnień mocodawców w sprawach, w których zostały udzielone wadliwe pełnomocnictwa.
Pełnomocnictwo substytucyjne polega na tym, że osoba będąca pełnomocnikiem udziela pełnomocnictwa innej osobie, która ma ją zastępować w roli pełnomocnika. Prawo do udzielenia substytucji nie budzi wątpliwości, gdy chodzi o radców prawnych i adwokatów. W odniesieniu do doradców podatkowych, którzy należą do kręgu profesjonalnych pełnomocników występujących przed sądami administracyjnymi, sprawa wygląda inaczej. Z orzecznictwa sądowego wynika bowiem, że doradca podatkowy nie ma prawa udzielić substytucji ani innemu doradcy ani np. radcy prawnemu.
Zgodnie z art. 41 ustawy z 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 73, poz. 443 z późn. zm.) doradca podatkowy może być pełnomocnikiem w postępowaniu przed organami administracji publicznej w sprawach obowiązków podatkowych. Jest on uprawniony do występowania w charakterze pełnomocnika w postępowaniu w zakresie sądowej kontroli decyzji administracyjnych w sprawach dotyczących obowiązków podatkowych. Dodatkowo przepis stanowi, że może on sam uwierzytelnić odpis udzielonego mu pełnomocnictwa. Przepisy nie wskazują jednak na możliwość udzielenia przez doradcę podatkowego dalszego pełnomocnictwa.
Skutki substytucji
Analiza orzecznictwa sądowego wskazuje, że w praktyce doradcy podatkowi udzielają pełnomocnictw substytucyjnych. W takich sytuacjach wyroki sądów, choć jednoznacznie odmawiają doradcy prawa ustanowienia zastępcy procesowego, wskazują na konieczność ochrony mocodawców przed skutkami takiej sytuacji.
W jednym z orzeczeń NSA jasno wskazał, że niemożność ustanowienia substytuta przez pełnomocnika będącego doradcą podatkowym ma charakter obiektywny. Z uwagi na fakt, że w ustawie o doradztwie podatkowym nie przewidziano możliwości udzielenia pełnomocnictwa substytucyjnego, okoliczność ta powinna być przez sąd uwzględniona z urzędu (wyrok NSA z 23 listopada 2006 r., sygn. akt I FSK 148/06, niepublikowany).
Odroczenie rozprawy
Zgodnie z przepisami postępowania przed sądami administracyjnymi rozprawa ulega odroczeniu, m.in. jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. Pełnomocnik strony nie tylko bowiem nie złożył wniosku o rozpoznanie sprawy w nieobecności strony, ale przeciwnie, domagał się jej odroczenia. Jak zauważył NSA, w orzecznictwie przyjmuje się, że inną przeszkodą znaną sądowi, której nie można przezwyciężyć, jest nieobecność pełnomocnika wywołana kolizją terminu rozprawy z terminami innych rozpraw, o której pełnomocnik strony zawiadomił sąd, wskazując jednocześnie na niemożność ustanowienia substytuta (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 11 maja 2004 r., sygn. I ACa 1647/03). Choć pełnomocnik, będący doradcą podatkowym, wykazując zbieżność terminów rozpraw, nie wspomniał o niemożności ustanowienia substytuta, w ocenie NSA, sąd I instancji powinien uwzględnić tę okoliczność z urzędu. Inaczej mówiąc, z orzeczenia wynika, że z uwagi na brak prawnej możliwości ustanowienia substytuta przez doradcę podatkowego, jego wniosek o odroczenie rozprawy z uwagi na kolizję terminów powinien być uwzględniony, nawet jeśli doradca wprost nie wskazuje na brak możliwości ustanowienia substytuta. Jak podkreślił NSA, z żadnego przepisu nie wynika też, aby termin rozprawy przed jednym sądem miał korzystać ze swoistego pierwszeństwa w stosunku do terminu rozprawy przed innym sądem, które uzasadniałoby odmowę odroczenia tego terminu w wypadku zbiegu z drugim z tych terminów.
Ochrona skarżącego
Kolejne orzeczenie przekłada się już wprost na uprawnienia mocodawcy doradcy podatkowego. W tym przypadku sąd administracyjny odniósł się bezpośrednio do ochrony prawa skarżącego w postępowaniu podatkowym. Sekwencja zdarzeń była następująca. W pierwszym wyroku sąd administracyjny wskazał, że doradca podatkowy udzielił pełnomocnictwa substytucyjnego adwokatowi, mimo że nie pozwalają mu na to przepisy ustawy o doradztwie podatkowym. To orzeczenie posłużyło organowi do uznania niedopuszczalności złożonego przez skarżącą odwołania. Z tym stanowiskiem sąd administracyjny się jednak nie zgodził. W kolejnym wyroku sąd ponownie potwierdził, że udzielenie pełnomocnictwa osobie prawnej, a także pełnomocnictwa substytucyjnego adwokatowi przez doradcę podatkowego, był wadliwe. Sąd zgodził się, że skarżąca błędnie domaga się od organu odwoławczego wezwania jej do uzupełnienia braków formalnych złożonego odwołania w zakresie pełnomocnictw. Jednak wytknął organom obu instancji prowadzącym postępowanie z udziałem osób, które nie mogły być pełnomocnikami w niniejszej sprawie, liczne błędy proceduralne. W ocenie sądu już organ I instancji powinien pouczyć skarżącą, w chwili przedłożenia przez nią wadliwych pełnomocnictw, o niemożności reprezentowania przez osobę prawną, jak i przez ustanowionego przez doradcę podatkowego substytuta. Skoro tego nie zrobił, to od chwili złożenia wadliwych pełnomocnictw skarżąca nie z własnej winy nie brała udziału w postępowaniu celnym (wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 22 lutego 2007 r., sygn. akt I SA/Go 398/06, niepublikowany).
Aleksandra Tarka
aleksandra.tarka@infor.pl